«Аққан жұлдыз. І» (Сәбит Мұқанов) кітабынан алынған дәйексөздер

Siko Orazov
Siko Orazovдәйексөз қалдырды3 жыл бұрын
Бұл романның оқиғасы қазіргі Қостанай облысындағы Құсмұрын аталатын көлдің, күнгей жақ қырқасында 1847 жылдық жазында басталды.
«Айналасына ат шауып жете алмайды» дейтін, землемерлердің өлшеуінде «аңғарының аумағы алпыс километр» десетін, батысынан келіп құйылған Обаған өзені, шығысын жырып Тобыл өзені құятын бұл көлдің неліктен Құсмұрын аталуын «білемін» дейтін адамдар төмендегіше баяндайды.
– Осы маңайдың, – дейді олар, – тауы, орманы жоқ, ұшы-қиыры жоқ, жап-жалпақ кең даласы көлге таяна бұйраттана бастайды да, аңғарға жақындай қырқаланып кетеді. Қырқаның күнгейіндегі биік дөң, батыс жақ беті «Ханжатқан» аталатын ойпатқа жақындай, жіңішкере беріп, темір ұстасының төсіндей сүйірленіп бітеді. Сағымды күндері алыстан қараған адамға, осы сүйір қонғалы келе жатқан алып құстың тұмсығына ұқсайды. Жұрт сол тұмсықты Құсмұрын атаған да, кел де солай аталып кеткен.
Салима Нұржан
Салима Нұржандәйексөз қалдырдыалдыңгүні
АҚҚАН ЖҰЛДЫЗ

Бірінші кітап

РОМАН

БІРІНШІ ТАРАУ

Шығысты зерттеу әлемінің аспанынан,

қазақ хандарының ұрпағы,

орыс армиясының офицері

Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов

Аққан жұлдыздай зымырап өте шықты.

Орыстың Шығысты зерттеушілері

оны бір ауыздан дағдыдан тыс

көрініске санап, түрік халықтарының

тағдыры туралы аса зор, аса қажетті

жаңалықтар ашуды күткен еді.

Бірақ, Шоқанның мезгілсіз қазаға ұшырауы

бұл үмітті үзді. Ол 30 жасқа да толмай,

өкпе ауруынан қайтыс болды.

Академик Н. И. Веселовский

ҚҰСМҰРЫННЫҢ ҚЫРҚАСЫНДА ҚАРА ШАҢЫРАҚ
Бексұлтан Алимов
Бексұлтан Алимовдәйексөз қалдырдыөткен ай
Істік ұшына шықты» дейді.
Бексұлтан Алимов
Бексұлтан Алимовдәйексөз қалдырдыөткен ай
айрылар тамыр ердің артқы қасын сұрайды
Бексұлтан Алимов
Бексұлтан Алимовдәйексөз қалдырдыөткен ай
– «айрылар тамыр ердің артқы қасын сұрайды»

Мақал

xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
«талтаңдасаң талтаңда, ақшаң болса қалтаңда
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
– «Жақсылық қылсаң бүтін қыл
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
тышқанға жүн біткен сайын қалтырауық» дегендей, бұл ағам байыған сайын сараңдана түседі.
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
«Жоны қашқан итке сүйек жуымайды»
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
Сілкіп салар сырмағы жоқ» дегендей, бұл күркеде жасау - жиһаз деген жоқ.
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
«ерді кебенек ішінде таны» деген де сөз бар. Кебенек - адамның үстіне ілетін шоқпыт киімі. Сөз түріне қарағанда, жамаулы жұмыс киіміндегі Күлемістің адамдық жобасы бүтін сияқты. Қазақта «қыдыр қараша үйде қонақтайды» деген сөз бар. «Қыдыр» дегені, – «орыстың әулиесі». Сол жақтарын ойлай кеп, үйіне дәм татуға шақырған Күлеміске:
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
«иесін сыйлағанның итіне сүйек сал»
Мерей Олжабай
Мерей Олжабайдәйексөз қалдырдыөткен ай
Жасында биік сидам денелі Глафира, егделене шарланып, кейін есікке әрең сыйып кіретіндей халға жеткен. Сарғылт шырайлы ол жасында мейлінше сұлу кескінді әйел екен, «Сол сипатын семіргенде де сақтап, денесі жалпайғанмен, бет бейнесі бүлінген жоқ еді, толған айдай дөңгеленген бетімен, салбырап кеудесіне түскен бұғағы көзді еріксіз тартушы еді» дейді көргендер.
Мерей Олжабай
Мерей Олжабайдәйексөз қалдырдыөткен ай
Сатыбалдыны әрі баласы, әрі байы ғып ұстады» дейді. Глафираға қазақтардың қойған аты - Күлпара
Мерей Олжабай
Мерей Олжабайдәйексөз қалдырдыөткен ай
Тілемістің қызыл шырайлы әдемі кескінді, семізше жинақты денелі әйелі - Қырмызы
Мерей Олжабай
Мерей Олжабайдәйексөз қалдырдыөткен ай
Күлемістің әйелі – Ұлту,
Мерей Олжабай
Мерей Олжабайдәйексөз қалдырдыөткен ай
Күлемістікі – «өлмешінің күні».
Мерей Олжабай
Мерей Олжабайдәйексөз қалдырдыөткен ай
Тілемістің түр-тұлғасы, кескін-кейпі, мінез-қылығы шешесіне тартқан: сарғылт өңді, сымбатты денелі, көркем кескінді, пысық, шапшаң адам екен.
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
аумалы-төкпелі дүние-ай!»д
xmia9864
xmia9864дәйексөз қалдырдыөткен ай
Не деген сұлу едің жұрттан асқан,

Қан мен сүт ақ жүзіңде араласқан, –

Кең маңдай, қыр мұрынды, сүйір иек, –

Қалам қас, оймақ ауыз, ұзын кірпік, –

Мойыны иірілген аққу – сынды,

Күмістей ақ бұғағы тартты күнді, –

Қара көзің сүзіліп,

Қыпша белің үзіліп,

Аузыңдағы отыз тіс,

Меруерттей тізіліп, –

Бетінде жарасады сарша меңі, –

Кең иық, жұмыр білек, сүйрік саусақ,

Түсердей көзі көрген оны қаусап, –

Не деген салтанатты көшің сұлу

Ақ үйдің жабығындай төсің сұлу!..
bookmate icon
Бір жазылыммен мыңдаған кітаптарды оқыңыз
Сіз кітапты емес, орыс тіліндегі ең үлкен кітапханаға кіру мүмкіндігін сатып аласыз.
fb2epub
Файлдарды осы жерге салыңыз, бір әрекетте 5 кітаптан асыруға болмайды