«Өмір мектебі. І» (Сәбит Мұқанов) кітабынан алынған дәйексөздер

_erke_qyz_
_erke_qyz_дәйексөз қалдырды10 ай бұрын
Адам деген бір керемет емес пе! Егер тырысса, оның ұқпайтын дүниесі бар ма! Ұмтылса, алмайтын қамалы бар ма!..
Жауказын Терекбаева
Жауказын Терекбаевадәйексөз қалдырдыбылтырғы жыл
Содан кейін қазақтар қалжыңдап станицаның атын Құртұрлаған» қояды, Құтырлаған содан барып шығады.
Маржан Култас
Маржан Култасдәйексөз қалдырды3 жыл бұрын
БІРІНШІ КІТАП
Роман
АЗАПТЫ ЖОЛДА
БҰЛ ЕҢБЕГІМДІ:
Әкем — Мұқан Шүкей ұлына,
Шешем — Балсары Бәйтілеу қызына,
Апаларым: Дәмеш, Зәуре, Ұмсындық,
Бағила, Ұлтуғанға.
Қарындасым — Балтуғанға.
Өмірлік есте тұтатын зор
құрметпен арнаймын.
Автор
Aitolkyn Bakhytbek
Aitolkyn Bakhytbekдәйексөз қалдырды3 күн бұрын
Ақмола облысы, Петропавл уезі, Аққусақ болысына қарайтын «Жаманшұбар» атты мекенді қыстайды да, «Дос» атты көлді жайлайды. Қазақ елінің руға бөлінетін заманында, біздің
Samal Sattarova
Samal Sattarovaдәйексөз қалдырдыөткен ай
Адам деген бір керемет емес пе! Егер тырысса, оның ұқпайтын дүниесі бар ма! Ұмтылса, алмайтын қамалы бар ма!..
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
Екінші түрі, балалар түнде жиналады да, екіге бөлініп, әр топ орталарынан бір баланы «хан» сайлайды. Екі «ханды» арасы алшақ екі жерге отырғызып, ол араны «орда» деп атайды.

Ар жағындағы тәртіп ақ сүйек ойнау. Онысы — екі топтан бір бала шығу керек те, даярлап қойғызы малдың қу сүйегін (әдетте ол жілік болуы керек) алысқа апарып лақтырып келуі керек. Сол сүйекті балалар іздеп, тапқан бала, өз «ордасына» алып қашу керек. Ол баланы өзге балалар қуғанда, қашқан баланың жақтастары, екінші топтың балаларына сүйекті бермеуге тырысып, қай жүйрігі қағып әкете береді. Жеткен балаға, қай топтың баласы болса да, сүйекті қарсыласпай береді... Сүйек келген «орда» жеңген жақ болады. Жеңілген жақ айыпқа бала береді. Мақсат — баланы көп ұту. Егер бір «орда» балаларын түгел ұтқызса, ол «орданың» «ханын» балалар түйебас қылады.
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
«Бай бір жұттық, батыр бір оқтық»
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
Қазақтың ертегісінде «Құмай» аталатын ит бар, ол қаншықтан емес, «Ит ала қаз» аталатын құстан туады. Қаз тұқымдас, қара ала түсті бұл құс, — қасқыр, түлкі сияқты аңдардың тастап кеткен ескі апанына жұмыртқалайды, оны өзіміз де көрдік. Ертегіде «бұл құс төрт жұмыртқа салады да, шайқағанда екеуі құс, екеуі ит боп шығады, бірақ шешесі, ит болатын жұмыртқаны шайқамай жарып тастайды. Егер әлдеқалай жара алмай қалса, құмай атты күшік шығады да, өскеннен кейін ол алмайтын аң болмайды, өзге аң түгіл, кезігіп қалса, арыстан қабандарды да алады». Күш бермейтін зорлықшыл біреуді, қазақтың «бұған көкте құдайдың, жерде құмайдың әлі келмейді» деуі содан.
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
«Домбыра күй оралған құлағына,

Қосылды олар сөйтіп құмарына.

Дүниядан ақырында олар өткен

Ойлаған түгел жетіп мұрадына».
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
«Жеңеше, мені жанға балағаның,

Маржандап бұрымымды тарағаның,

Сегізге өз қолыңнан сәлем деп бер,

Мақпалдың жасы тамған орамалын»,—
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
«Сегіздің өзі сері, жылы «тауық»,

Мақпалмен ойнап-күліп құрды сауық.

Бір жылы Сырда жұт боп жылқыны айдап,

Кетіпті сері Сегіз Арқаға ауып.

Дүние әр пендеден өтеді ақыр,

Қайғырып ашық жарын Мақпал жатыр.

Дәм айдап сырға сонда келе қапты,

Қыз таңдап қарақалпақ Жабы батыр».
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
«Уағада сөзге қазық лебізбенен,

Бір сөзді екі қайта дегізбеген,

Сарқылып сағасы су сап болады,

Телегей тең болмайды теңізбенен.

Айырып досты достан, жарды ашықтан,

Сұм дүние кімдерге боқ жегізбеген.

Арқаның бойын жайлап,

Сырды қыстап Өтіпті бір сал жігіт Сегіз деген.

Басталар қысқы аяз ақпанменен,

Сонарда түлкі аулайды қақпанменен,

Сол Сегіз Мәжнүндей ғашық бопты,

Бір қызды Ләйлі көріп Мақпал деген».
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
«Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң,

Кең жайлау құлазиды ел кеткен соң,

Бірге өскен ойнап-күліп беу қарағым,

Күлермін кіммен ойнап сен кеткен соң.

Шалшық су құдық болмас қазбаған соң,

Сауырдан ат шаба алмас саздаған соң,

Жете алмай мұрадыма болдым іңкәр,

Әзәлда хақ-тағала жазбаған соң».
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
Сонда оның сарнаудан басқа емі: Бәйділданың қол-аяғын домалатып байлатады да, жая тұсынан бір, жаурын тұсынан бір-екі жерден қолмен ұстайтын тұтқа істетіп, жігіттерге қол тұтқадан ұстатып, кезек-кезек үздіксіз айналдырта береді. Жүз шамалы жігіт бірінен соң бірі үздіксіз айналдырғаннан кейін басы айналған Бәйділда есінен тана құсады... Ағыл-тегіл терлейді.. Со кезде Қымбат оны әуелі — жабағы бөстекке, одан қалың кигізге бөлейді де, жерден қалған терең шұңқырға жатқызып, басына күзет қояды.

— Егер дыбыс берсе, — дейді ол күзетшіге, — үн-түнсіз маған хабар айта қойыңдар!..

Шұңқырға кешке қарай салған Бәйділда ол түні, келер күні, одан келер түні дыбыссыз ұйықтайды да, екінші күні таң біліне дыбыс береді. Күзетші Қымбатқа кеп айтқан соң, бақсы-қатын шұқырға түседі де, бөленген Бәйділданы шешіп алып шығады. Жұрт дағдысымен үрейлене қараса, Бәйділданің дені дұп-дұрыс.
Айым Мавлен
Айым Мавлендәйексөз қалдырдыөткен ай
енді біреулер: Бақсының қабырына шөп шықпайтын, — деседі.
Жания Абилова
Жания Абиловадәйексөз қалдырдыөткен ай
Домбыра күй оралған құлағына,

Қосылды олар сөйтіп құмарына.

Дүниядан ақырында олар өткен

Ойлаған түгел жетіп мұрадына».
Жания Абилова
Жания Абиловадәйексөз қалдырдыөткен ай
Іледі сұңқар таңдап көлдің қуың

Мақпалға сол бір сырқат жайды уын.

Сегізге Мақпал сонда арман айтты,

Дариға бір татсам деп Сырдың суын!
Жания Абилова
Жания Абиловадәйексөз қалдырдыөткен ай
Мақпалды Арқаға алып кетеді. Бара сала ол ауруға шалдығады, сондағы оның ауруы «Сырдың суын татпауы» болады. Бұл арада айтылатын бір ауыз өлең былай келеді:
Жания Абилова
Жания Абиловадәйексөз қалдырдыөткен ай
Сегіз қуып жетеді. Келісімге келе алмаған екі батыр «қай күшіміз асқанымыз әкетейік» деп жекпе-жекке шығады. Сегіздің күші Жабыдан басым болады. Бірақ жеңген «жауын» Сегіз жерге қаратып кетпейді, оның «ай десе аузы, күн десе көзі бар, жанындай жақсы көретін бойжеткен қарындасы бар екен» дейді, сол қарындасын Сегіз Жабыға береді де, екеуі өмірлік дос болады. Поэманың оқиғасы мұнымен бітіп қалмайды. Сегіз
Жания Абилова
Жания Абиловадәйексөз қалдырдыөткен ай
Сегіздің даусы келді құлағыма»,—

дейді. Шешесі:

«Жайлауы біздің елдің Егіз еді,

Жылқымыз Егіз көлден семіз еді.

Мақпалжан түйем басын тартатұғын,

Соншама Сегіз біздің неміз еді?» —

деп сұраса:

«Жайлауы біздің елдің Егіз еді,

Жылқымыз Егіз көлден семіз еді,

Тартсаңшы түйең басын қайран шеше,

Құрытқан діңкемді сол лебіз еді»
bookmate icon
Бір жазылыммен мыңдаған кітаптарды оқыңыз
Сіз кітапты емес, орыс тіліндегі ең үлкен кітапханаға кіру мүмкіндігін сатып аласыз.
fb2epub
Файлдарды осы жерге салыңыз, бір әрекетте 5 кітаптан асыруға болмайды