Тегін

Шарль Луи де Монтескьё. Заңдар рухы туралы

Пікірлер

    b6392970300пікірмен бөлісті2 жыл бұрын
    👍Кеңес беремін

    Айдана Сейтмуратпікірмен бөлісті2 жыл бұрын
    👍Кеңес беремін

Дәйексөз

    Жанна Сауирбайдәйексөз қалдырды5 жыл бұрын
    ӘЛЕМДІК ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МҰРА
    ЗАҢДАР РУХЫ ТУРАЛЫ
    Ш.Л. Монтескье
    (Аударған А. Құлсариева)
    АЛҒЫ СӨЗ
    Егер осы кітапта сөз болатн шексіз сан алуан нәрселердің ішінен менің өзіме де тосын, күтпеген жерден әлдекімнің көңіліне қаяу түсіретіндей әлдене табылар болса да, теріс пиғылмен жазылған ештеменің болмасы анық. Менің ақыл-ойымның жаратылысынан біреуді күстаналауға бейімі жоқ. Платон /1/ Тәңіріне өзінің Сократ /2/ заманында дүниеге келгендігі үшін алғыс айтса, мен тәңіріме қазір қол астында өмір сүріп отырған үкімет тұсында тудырғаны және көңілін сүйіспеншілікпен мейірлендірген адамдардың айтқанымен жүру бұйырғаны үшін алғысымды айтамын.
    Маған мұндай қайырымдылық жасалмай ма деп қорқамын. Сөйте тұра, жиырма жылдық еңбегімді бір сәт үстірт көз жүгіртуден туған әсермен бағаламаса екен, кітаптағы жеке ой түйіндеуді емес, кітаптың толық өзін қабылдаса екен немесе айыптаса екен деген бір ғана өтінішім бар.Өйткені автордың пиғылы мен көздеген мақсатын тануға , ұмтылуды оның шығармасының пиғылы мен мақсатынан іздеуден бөтен төте жолы қайсы?
    Мен адамдарды зерттеуден бастап, олардың заңдары мен ғұрыптарының шексіз сан алуандығы олардың жалғыз ғана қиял өктемдігінен емес екендігін көрдім.
    Мен жалпыға ортақ бастауларды анықтадым да, жеке оқиғалардың соларға өздігінен дерлік бағынышта болатындығын, халықтың тарихы солардың салдары іспетті екенін және әрбір жеке заңның басқа бір заңмен байланыста немесе басқа, неғұрлым жалпылама заңға тәуелді екенін көрдім.
    Көнеге ой салғанда, мен елеулі айырмашылықтары бар оқиғаларды ұқсас нәрселер ретінде қабылдамау және, керісінше, бір-біріне қаншалықты ұқсас тәрізді көрінетіндерінің айырмашылықтарын аңдамай қалмауым үшін, алдымен сол көненің рухын меңгеруге талпындым.
    Мен өзімнің принциптерімді нанымдарымнан емес, заттардың табиғатының өзінен шығардым.
    Мұндағы ақиқаттардың бірқатары оларды басқа ақиқаттармен байланыстыратын өзек табылғаннан соң ғана бұлжымас сипатқа ие болады. Мәселенің егжей-тегжейіне неғұрлым көбірек ой жіберген сайын, соғұрлым жалпы бастаулардың шынайылығына көзің жетеді. Мен мұндай егжей-тегжейін түгелдей тергем жоқпын, өйткені бәрін айтамын деп отырып, оқырманды зеріктіріп алмасыма кім кепіл?
    Бұл кітаптан қазіргі заманғы шығармалардың өзіндік ерекшеліктеріндей болып кеткен ұшқарылықтар да табылмайды. Көзқарастың белгілі бір кеңдігі жағдайында барлық ұшқарылықтар, қайшылықтар өзінен өзі жойылады; ондай ұшқары пікірлер, қайшылықтар әдетте жазушының ойы тұтасымен заттардың бір қырына ғана ауып, басқаларының бәрін назардан тыс қалдыруы салдарында ғана көрінеді.
    Мен қандай да болмасын бір елдің ұстанымдарын, тәртіп қағидаларын бетіне басу үшін жазып отырған жоқпын. Менің кітабымнан әр халық өздеріндегі қалыптасқан тәртіп түріне түсініктеме табады. Және де бұл кітап қалыптасқан тәртіп қағидаларына әлдебір өзгеріс енгізуді ұсынуға бүкіл мемлекет құрылымын бір қарағаннан байыбына бара танып білу сияқты данышпандық қасиеті бойына тумысынан біткен, әр нәрсенің тереңіне бойлай алатын кемеңгердің ғана құқы бар деген тұжырымға алып келеді.
    Халықты ағарту ісіне салғырт қарауға болмайды. Басқару орындарына тән теріс нанымдар бастапқыда халықтың ескі наным-сенімі болған. Адамдар қараңғылық заманында орасан зор зұлымдық жасап жатып та көңіліне еш күдік алмайды, ал ағартушылық дәуірінде олар ғажайып ізгіліктің өзіне діріл қағып зорға барады. Олар ескі зұлымдылықты жанымен сезеді, оны түзетудің жолын да біледі, бірақ сонымен бірге, осы түзетулердің салдарында туатын жаңа зұлымдықты да ойлап қам жейді. Олар асқан жамандықтан қорыққандарынан бұрынғы нашардың етегінен айырылмайды және бұдан да асқан жақсылықтан күмәнді болса, сол қолдағы бар игіліктерін қанағат тұтады; олар жалқыны тек жалпыны тану үшін ғана қарастырады және де барлық салдарды жете түсіну үшін барлық себептерді зерттейді.
    Егер де мен адамдардың өз міндеттерін, өз әміршісін, оз Отанын және өз заңдарын сүюіне жаңа негіздер табатындай ете алсам, олар кез келген елде, кез келген билік тұсында, кез келген мансапта өздерін ілгеріден гөрі бақыттырақ сезінетіндей ете алсам, онда мен өзімді пенделер ішіндегі ең армансыз жанмын деп есептер едім.
    Егер де мен билік иелерінің қандай нұсқау беру ту
    Жанна Сауирбайдәйексөз қалдырды5 жыл бұрын
    Автордың мәлімдемесі
    Бұл еңбектің алғашқы төрт кітабын түсіну үшін мыналарға назар аудару қажет: 1) республикалық ізгілік деп мен Отанға деген сүйіспеншілікті, яғни теңдікке деген сүйіспеншілікті айтамын. Бұл христиандық немесе адамгершілік ізгілігі емес, саяси ізгілік. Монархияның қозғаушы серіппесі абырой десек, республикалық үкіметті қозғалысқа әкелетін негізгі буын саяси ізгілік болып табылады. Соны негізге ала отырып, мен Отанға және теңдікке деген сүйіспеншілікті саяси ізгілік деп атап отырмын, өйткені менің басыма келген жаңа идеялар өздеріне жаңа атаулар табуға немесе байырғы сөздерді жаңа мән-мағынада қолдануға міндеттейді. Мұны түсінбегендер маған неше түрлі қисынсыз сөздерді жапсырады. Олар әлемнің қай елдерінде болмасын ашу-ыза тудырарлықтай еді, өйткені әлемнің барлық елдерінде де адамгершілікті жоғары бағалайды емес пе?!
    2) Қандай да бір үкіметте белгілі бір қасиеттің, рухани ахуалдың немесе ізгіліктің негізгі қозғаушы күш болып табылмайтындығын тұжырымдау мен осылардың сол үкіметте мүлдем жоқтығы туралы қорытындыға келу арасында үлкен айырмашылық бар екендігіне назар аудару керек сияқты. Егер де мен осы дөңгелек сағат механизмін қозғалысқа келтіретін тетікке жатпайды десем, бұдан осы бөлшек сағатта мүлдем жоқ екен деген қорытынды шығаруға болар ма еді? Монархияда христиандық, адамгершілік, тіпті саяси ізгіліктің ізі жоқ деуге де негіз әлгіндей ғана. Сондықтан, бір сөзбен айтқанда, республиканың қозғаушы күші саяси ізгілік бола тұра, онда абыройға да орын бар, ал монархияның қозғаушы күші абырой екендігіне қарамастан, саяси ізгілік монархияда да кездеседі.
    Өзімнің шығармамның үшінші кітабының бесінші тарауында ізгілікті адам жайында айтқанда, мен христиандық немесе адамгершілік ізгіліктеріне ие адам туралы емес, жоғарыда айтылған, саяси ізгіліктерге ұмтылатын, яғни саяси құт-берекеге талпынған адамды айттым. Ол адам өз елінің заңдарын сүйетін және өз іс-әрекеттерінде сол заңдарды ықыласпен басшылыққа алатын адам. Осы басылымда бұлардың бәрін өз идеяларымды бұрынғыдан анағұрлым анық айқындау жолымен нақтылай түстім. Мен ізгілік сөзін қолданған жерлерімді кітаптың көп тұстарында саяси ізгілік тіркесімен алмастырдым.
    Жанна Сауирбайдәйексөз қалдырды5 жыл бұрын
    Әлемдегі бізге көрінетін құбылыстардың бәрін жасаушы соқыр тағдыр дейтіндер үлкен қисынсыздық жағындағылар, өйткені саналы ақыл иелерінің соқыр тағдырдан жаратылуынан асқан қандай өрескелдік бар?
    Демек, бастапқы парасат бар; ал заңдар дегеніміз — соның өзге тіршілік иелерімен және де түрлі тіршілік иелерінің өз арасындағы бір-бірімен екі жақты қатынастары.
    Құдай әлемге жаратушы және сақтаушы тұрғысынан қарайды; ол қай заңдармен жаратса, сол заңдарымен қорғайды; ол осы заңдарды біледі, білгендіктен солармен әрекет етеді; оның сол заңдарды білуі өзінің оларды жаратуынан шығып отыр, ал жарату себебі — ол заңдар Құдайдың өзінің даналығы мен құдіретіне сай екендігінен шығады.
    Ақылдың қатысуынсыз және материяның қозғалуынан туған, санадан ада әлемнің үздіксіз тіршілігі оның бүкіл қозғалыстарының тұрақты мызғымас заңдарға сай екендігі туралы, сонымен бірге, бар әлемнің орнына қандай да бір қиялдағы басқа әлемді қойып көрсеңіз де, оның бәрібір осы бұлжымас ережелерге тәуелді болуы немесе жойылып кететіндігі туралы қорытындыға әкеліп тірейді.
    Осылайша, өктемдік әрекет тәрізді болып көрінетін жаратылу ісінің негізінде атеистердің болмай қоймайтын жазмышы — тағдыры сияқты қажеттілікпен болатын бірқатар ережелер тізбегі болады деп ұйғару қажет. Жаратушы әлемді ол ережелерсіз - ақ басқара алатын еді деп ойлаудың өзінің ешқандай қисыны жоқ, себебі оларсыз әлемнің өзі де болмас еді.
    Бұл ережелер — мәңгілікке орныққан қатынастар. Мысалы, осылайша қозғалыстағы екі дененің барлық қимылдары мен бір-біріне әсері сол денелердің салмағы мен жылдамдығының өзара қатынасына қарай үдейді, саябырсыйды, баяулайды немесе тоқтайды; біз дене қозғалысын сол арқылы қабылдаймыз, өйткені әрбір айырмашылық негізінде біркелкілік және де әрбір өзгерісте тұрақтылық жатыр.
    Кейбір саналы тіршілік иелерінің өздері де үшін заңдар шығара алады, сонымен қатар, оларда өздері шығармаған заңдар да бар. Саналы тіршілік иелерінің шындыққа айналғанға дейін де, болмысқа келмей тұрып та болуы ықтимал. Демек, олар мүмкіншіліктегі дүниеде болды, ендеше, олардың арасындағы қатынас та, олардың заңдары да осындай ықтималды, орын алуы мүмкін дүниелер. Адам шығарған заңдардан ілгеріде әділетті қатынастардың болуы тиіс еді. Оңды заңның ұйғарған немесе тыйым салғанынан тысқары не әділетті, не әділетсіз ешнәрсе жоқ деу, шеңбер сызылмай тұрып, оның радиустары өзара тең емес еді дегенмен бірдей болып табылады.
    Демек, әділетті қатынастар оларды бекіткен оңды заңнан бұрын болғандығын мойындауымыз керек. Мысалы, адамдар қоғамы бар болса, адамдардың сол қоғамның заңдарына бағынуы да әділетті болмақ; егер саналы тіршілік иелерін жарылқаушы жан болса, оңда олардың оған деген ризашылық сезімі болуы тиіс; егер саналы тіршілік иесін басқа ақыл иесі жаратқан болса, онда олар өмірінің алғашқы кезеңіндегідей, тәуелділікте қалуы керек; егер саналы тіршілік иесі өзге саналы тіршілік иесіне зұлымдық жасаса, онда оның өзіне де соның қайтарымы болатындығы белгілі, қылығына қарай жазалануы да орынды және т.б. Бірақ саналы тіршілік иелерінің әлемі, әлі де болса, заттар әлеміндегідей, жеткілікті кемелділікпен басқарылмайды, себебі ақылды жандар әлемінің табиғатынан бұлжымас заңдары бола тұра, оны адамдар заттық әлемнің өз заңдарына деген тұрақтылығындай тиянақтылықпен ұстана қоймайды. Оның себебі мынада: жекелеген саналы тіршілік иелері табиғатынан шектеулі келеді және оларға табиғатынан өз ынтасымен талаптанып әрекет ету тән болғандықтан да адасуға бейім тұрады. Нәтижесінде, олар өздерінің бастапқы заңдарын бұлжытпай орындауға құлықсыз, кейде, тіпті, олар өздері үшін өздері шығарған заңдарға да әрдайым көне бермейді. Жануарлардың жалпы заңдарға, әлде қандай да бір ерекше қозғалыс заңдарына қаншалықты бағыныштылығы белгісіз. Қайткен күнде де олар, өзге заттық әлемдей, Құдаймен етене жақын байланыста емес; олардың сезіну қабілеті тек бір-біріне өзге тіршілік иелерімен және өзіне деген қатынасы үшін ғана қызмет етеді. Олар өзіне тән рахаттану сезіміне құштарлықтан олардың өзінің жеке болмысын қорғау құралын табады және де осы құштарлық, ынтықтық олардың ұрпағын жалғастыруына қызмет етеді. Сезіну қабілеті арқылы біріккендіктен олардың табиғи заңдары бар, ал танымдық қабілеті арқылы бірікпегендіктен, оңды, болымды заңдары жоқ. Бірақ олар өздерінің табиғи заңдарында бұлжытпай ұстанбайды;не сезім, не сана көрініс бермейтін өсімдіктер оларға қарағанда бұл заңдарды жақсы ұстанады.
    Жануарлар бізде бар биік артықшылықтардан ада, оның есесіне, оларда бізде жоқ ерекшеліктер бар. Оларда біздегі ,үміт жоқ, бірақ біздің қорқынышымыздай қорқыныш та жоқ; олар да біз сияқты өлгенімен, оны ой-санадан өткізіп, біздей түйсінбейді; олардың басым бөлігі өздерін бізге қарағанда жақсы қорғайды және біз сияқты әсіре құмарлыққа салынбайды.

Сөрелерде

    Arslanbek PRO studio
    книги
    • 1
fb2epub
Файлдарды осы жерге салыңыз, бір әрекетте 5 кітаптан асыруға болмайды