Бала Шоқан, Сапарғали Бегалин
Тегін
Сапарғали Бегалин

Бала Шоқан

Aikerim Kaziyeva
Aikerim Kaziyevaдәйексөз қалдырдыөткен ай
келгелі үйір болып өнеріне сүйсінген шебер бала, бөлініп өзінің үйінде қалады. Екіншісі — күздің салқын күнінде аяғында етігі жоқ, үстіндегі шапаны далбаланған Мысық жағынан боздағы шығып тоңып жүр екен. Жаны ашып кетті. Апасына еркелене:

— Мына Мысыққа менің ана қоңыр шапанымды, жеңіл етігімді беріңізші, кисін, — деді.

— Ә, Шоқанжан, осы баланы өзіңе дос қылып алдың ғой. Жарайды, көңілің түскен екен, алсын, — деп сары бәйбіше жұмыскер әйелге айтып, Мысыққа Шоқан айтқан киімдерін алғызып, сол жерде үстіне кигізді. Киерін кисе де, өзінің ескі киімін қайтерін білмей, Мысық қыпылықтап біраз тұрды. Шоқан бергізген қымызды ішіп, бауырсақты жеді.

— Қағынды, Шоқанжан сені мүлде жарылқады-ау, — деп, қызметкер келіншек те Мысықты иығынан нұқып қойды.

— Кисін, Шоқанжанның садақасы ғой. Өзі осы баланы тіпті жақсы көріп кетті. Қолы шебер бала көрінеді. Көрдің бе, ана балшықтан жасаған ойыншықтарын, — деп сары бәйбіше бала өнерін елеусіздеу аузына алды. Зәресі ұша қорқатын сары бәйбішенің мына сөзі Мысыққа ат мінгізгеннен кем болған жоқ. Ол ақырын ғана көзінің астымен өзі жасаған балшық ойыншықтарға қарап қойды. Мысықтың отырысына, өне бойына қайтадан көзі түскен сары бәйбіше, оның ішкі көйлегінің жағасы дал-дал болып жыртылып тұрғанын көрді, әлгі жұмыскер әйелге:

— Қанипа, мына балаға ана әбдіредегі кездемеден көйлектік шыт жыртып берші, шешесі бар шығар, тіктіріп кисін, — деді. Көйлектік кездемені қойнына тығып, ескі киімдерін бүктеп қолына алған Мысықты Шоқан ертіп үйден алып шықты. Қотан шетінде жатқан иттерден қорғап, біраз жерге ұзатып салды.

— Біздің ауыл қыстауға көшеді. Сен осында қаласың ғой, енді аман бол, — деп Шоқан Мысыққа үлкен кісіше қош айтты. Мысық төмен қарап жылап жіберді.

— Жолың болсын, көп жаса, Шоқан, қош, — деді Мысық кемсеңдеп, Шоқан бұрылып үйіне қарай жүріп кетті
Aikerim Kaziyeva
Aikerim Kaziyevaдәйексөз қалдырдыөткен ай
жүруге де, сыйымды еді. Шоқанның қасында сабағын оқып отырған Жақып кішкене тағанын сырғытып алып құлап кетіп, үстелді төңкеріп, балалардың кітабын шашты. Молданың сиясын ақтарды.

— И-и, Жақып, сен бір дә тыныш отыра білмәйсің. Бик ямсізсін, — деді Әубәкір қабағын түйіп. Өзі мазасызданып, тағанынан жығылып ұятты болған, әрі молдадан өз естіген Жақып үйден тұра жөнелді.

— Туқта, Жақып, ник шаярасын, — деген Әубәкір өзін керек еткен Жақып жоқ. Ол тура желі басына жөнелді. Оның бүгінгі мазасыздануында бір көмескі сыр бар еді. Шоқан мініп жүрген жүйрік шұбар құнанның інісі шұбар тай өзі жорғалай басатын, әрі үйретілмеген еді. Соны жылқышы Жәмпейіске айтып, кешеден бері үйреттіріп жүрген. Соған бір мініп, Шоқанмен қатарласа жүруге құмартты. Өзі жаздай мінген жирен құнанды шапқылап қолын түсіріп ақсатып қойған. Ендігі ойы ат жаңалау. Сондықтан оған қазір сылтау тауып, желі басына кету керек болған-ды. Келесі жұмада ауылдары көтеріле бір үлкен асқа жүрмек. Сол асқа жаңадан үйретілген, жолбарыстай шұбар, су төгілмейтін жорға таймен, хан баласы киетін қарқаралы бөркін киіп бір сәнденбек еді. Жақыптың өр кеуде, бәсеке құмар, ожар мінездерін білетін Жәмпейіс «Мына шұбар тай тек жорға ғана емес, жел жетпес жүйрік болады» деп онан сайын желіктіріп қойған-ды.

Бұдан бұрын да Жақыптың Әубәкір молдаға бағынып сабақ оқымай жүргенін Шыңғыс білетін. Бірақ «еркелік етіп жүр ғой, басқа балаларды көріп оқып кетеді» деп сенетін. Сол күні кешке дөң басына шығып отырыста Әубәкірден Шыңғыс: «Балалардың оқуы қалай, мына күзекке қонғалы салақсып кеткен жоқ па? » — деп сұрап қалды.

— Біз әлі салақланбадық, тик Жақып шул сабаққа отырми. Аны ұршып болмайды, — деп Шыңғысқа баласының жайын алғашқы рет хабарлады.

— Иә, ол өзі тентек, тентек. Сіз оны мақтап алдасаңыз, бәрін істейді. Зекісеңіз, ерегісіп кетеді, — деп Шыңғыс молдаға әдіс айтты. Бірақ Жақып сол күннен бастап оқуға бармай қойды. Бұл күзде қағаз бетіне қарамай кетті. Сол бір әредікте Казачий ставкеден хабар келіп, Шыңғыс сондағы бір жұмыс жөніне жүріп кетті. Әлгі Жәмпейіске үйреттіріп алған шұбар тай, ол айтқандай су төгілмейтін жорға да, жел жетпес жүйрік те болып шықпады. Қитыңдаған жол жорғасы әрі жайсыз, әрі бұзылмалы болды. Ал шапса, көрінген тайдан қалып қояды. Сонымен Жақыптың Шоқанмен бәсекелесе мінбек шұбар тайы ойдағыдай болмай шықты.

Ауыл күзектен көшер алдында Шоқан Мысықты еркіне қоймай үйіне ертіп келді. Онысының екі түрлі себебі бар еді. Бірі — күзекке келгелі
Aikerim Kaziyeva
Aikerim Kaziyevaдәйексөз қалдырдыөткен ай
— Әже, мен сізге бүгін бір қисса ала келдім, өзіңе оқып берем, — деп, Шоқан Әубәкір молдадан әдейі сұрап әкелген

«Боз жігіт» қиссасын оқып берді. Айғанымның Шоқан оқуынан бірінші тыңдаған қиссасы осы еді. Салмақпен асықпай, байыпты оқып, әрбір бөлімдерін орнымен баяндап бергеніне сыншыл да есті әже соншалық разы болып батасын берді.

— Шоқанжан, бұл қиссаны мен бұрын естімеген едім. Сондай қызық екен. Біздің қазақ ақындары айтатын жырлар бұдан да қызықты, — деп Айғаным өзі әдеттегі әңгімешіл шебер тілмен Шоқанға «Ер Тарғын» жырын әңгімелеп берді. Әже әңгімесінің ұзын өзегіндегі Шоқанға ең ұнағаны, Ақжүністің жалғыз атты Тарғынды сүйіп, соған еріп, елінен қашқаны. Артынан қуып келе жатқан Қарт Қожаққа, қыздың тапқыр өз айтып тоқтатқаны болды.

— Әже, бұл әңгімені маған неге бұрын айтпадыңыз? — деп Шоқан шұғылынан сұрап қалды.

— Мен бұл жырды саған ұғынуға ертерек қой деп жүр едім. Бүгін мына «Боз жігіт» қиссасын оқып бергеннен кейін, мұндай үлкен жырды ұғатын болғаныңды біліп отырмын. Тағы да ұзақ әңгімелерім бар. Кейін айтам, — деп Айғаным оның бетінен сүйді.

Шоқанның әрбір жаңа кітапты оқыған сайын оқу құмарлығы өрши берді. Әубәкір молданың Орынборға кейінгі барып қайтқан жолы алып келген бір кішкене әңгіме кітабын оқып көруге Шоқан сондай құмартуда. Бірақ молда өзі «оқы» деп берген жоқ. Ал рұқсатсыз алып оқуға әдеп сақтап жүр. Бір күні молданың үлкен қызы жаңа жүгіріп жүрген Кәкима, сол кішкене кітапты қолына ұстап оқыған кісі болып отырды. Шоқан кішкене ғана саршұнақ қыздың тілін қызық көретін.

— Кәкима, мғңа бер әлі кітабыңны? — деді қыздың өз тілімен өйлеп.

— Ей алла, әтиім ұрша, — кітапты кеудесіне қысып жымиып қойды да, — мғ, оқыңыз әлі, — деп бере қойды. Бұл Ибраһим Әл Юныстың «Жігітке жетміш түрлі өнер аз» деген хикая кітабы екен. Шоқанға бұл кітап сондай қызықты болып көрінді. Бірақ баланың қолынан алып ұзақ оқи алмады.

— Мә, әтиің келіп қалар, орнына қой, — деп өзі сабақ кітаптарын оқып отыра берді. Онша діндар болмаса да, ел көзіне бейнамаз болып көрінбеу үшін Әубәкір молда дәретсіз отырмайтын әдетімен сырттан дәретін алып келді де, көрпе салған орнына отырды. Шыңғыстың айтуымен дөңгелек жер үстелдің аяғын еректеу жасатып, әр бала астына қойып отыратын кішкене тағанша істеткен. Бұл аспаптар, оқушы балалардың жерге талпайып отырмауына, асты көтеріңкі отырып сабақ оқуына ыңғайлы болатын. Көшпелі ауылда алып жүруге де, сыйымды еді. Шоқанның қасында сабағын оқып отырған Жақып кішкене тағанын сырғытып алып құлап кетіп, үстелді төңкеріп, балалардың кітабын шашты.
Aikerim Kaziyeva
Aikerim Kaziyevaдәйексөз қалдырдыөткен ай
ТҰҢҒЫШ ЕСТЕЛІК

Әубәкір молдадан түркіше оқып хат тани бастаған кезінде-ақ Шоқан әкесінің қойын дәптерлеріндегі жазуларды оқып үйренді. Бірде ол сыртында «Орынбай айтуынан «Ер Көкше» жыры» деген жазу бар дастанды оқыды. Осыны оқығаннан кейін оның ойына анадағы Арыстан ақын жырлаған Қозы Көрпеш жырының бір шумағы түсті.

«Қарабай Сарыбаймен аңға шықты,

Екі бай аттанды деп даңға шықты.

Екі бай бір жапанда келе жатса,

Алдынан буаз марал аң қашыпты», —

деген бір шумақ жырды ойына жаттап қалған-ды. Өзінің жазу дәптеріне соны көшіріп, аяқ жағына Арыстан ақынның бейнесін, сонда айтылған Қарқаралы тауын, Аякөз өзенін, ондағы Қозы Көрпеш бейітін жазып қойды. Бұл Шоқанның әке үлгісімен өзіне серік дәптер арнап, көңіліне ұнаған нәрсені жазып қою әдетіне жол салды.

Әубәкір молда түркіше, арабша кітаптар оқытса да, дін сабағын аса қадағалап мүлгіген сопылыққа үгіттей бермеді. Баланың қандай нәрсеге бейімі бар, соны аңғарып, сол жағына көп көңіл бөлетін ұстаз еді. Әсіресе ол кісі парсы, араб ақындарының ғазалдарын, рубаяттарын оқып беріп, Шоқанға мағынасын түсіндіретін. Шоқанның қиялшыл, алғыр, ұғымдылығына қызығып, өзі білетін ақындардың шығармаларын сабақ ретінде оқытты. Кейбір қысқа рубаяттарды жаттатып тілін жаттықтырды.

Шыңғыс және келешек ғылым-білім өрісі өзі оқып білім алған орыс мектебінде екенін біле тұрса да, балам шығыс әдебиеті мен тарихынан хабардар болсын деп Әубәкір молданы әдейілеп Орынбордан кешіріп алып келген-ді. Алдымен балаларын ана тілінде сауаттандыруда ниеті болған. Сондықтан да ол кейде қалжыңдап:

— Шоқанға өзің білетін барлық оқуыңды үйрет. Бұларға енді жеті жұрттың тілін білу керек, — дейтін.

Шыңғыстың бұл тапсырмасын Әубәкір бұлжытпай қолға алды. Шығыстың атақты ақындары Әбілқасым Фердоусидың «Шаһнамасын», Жәмидің, Омар Һайямның рубаяттарын, Науаидың дастанын, Азербайжан ақындары Низами, Ғанжауи, Фзулилардың шығармаларымен таныстырды. Шоқанның өте-мөте қызыға оқығаны Ләйлі — Мәжнүн жыры, һаямның рубаяттары болды. Әсіресе Омар һаямның іслам діні жөніндегі жансыз сопылық, жалған мүлгушілікке қарсы жазылған өткір қияли рубаяттарын ұнататын.

Бір күні Шоқан Айғаным әжесінің үйіне келді. Еркелене келіп, әжесіне бетінен иіскетіп:
Кулзат Жанайдаровна
Кулзат Жанайдаровнадәйексөз қалдырды6 ай бұрын
НАҒАШЫ АУЛЫНА САЯХАТ
Хан ауылы қыстаудан көтеріліп, жайлауға бет алды. Сергей аттанғаннан бері Шоқан сонан көрген жобасымен сурет салуға құлықтанып алған-ды. Әсіресе Сергейдің Жүкеннің асау күрең байталды ұстаған суретін салғаны Шоқанға қатты ұнаған-ды. Сергей сол суретінің алғашқы жобасын беріп кеткен. Соған қарап ол жылқының желідегі құлындардың, Құсмұрын қырқасындағы жартастың суретін салып ермек етіп жүрді.
Осы көктемнен бері Шоқан Әубәкір молдадан сабақ алуды тоқтатып, атқа міну, көктемдегі Қанғожаның қаршыға салу серуендеріне ілесіп, түз өміріне бой ұрып, мүлде сергектеніп алды.
Керей, Есеней елінде болған бір үлкен дауға шақырылып кеткен Шыңғыс ел жайлауға келерде ғана оралды. Ондай келелі үлкен жиынға барып қайтқанда алдымен ханымға келіп сәлем беріп, шешіп қайтқан жұмысының жайын айтып, ана ойын тыңдайтын. Сол әдетімен келіп Есеней елінің ертеден келе жатқан дауының бітім тапқанын айтып өтті. Ықыластана тыңдап, көпке дейін үнсіз отырып Айғаным:
— Апыр-ай, бұл бір көптен бері аяғы жерге тимеген, дауасыз дау еді, ақыры тынымы болған екен. Әрдайым жолың осылай болғай, — деп баласының абыройына разы бола күлімдеді.
— Ал, Шыңғысжан, мен былтырдан бері мына Шоқанжанға нағашыңа апарамын, жер көрсетем, ел көрсетем деп уәде берген болатынмын. Мұның биыл мүшел жасы және сәті болса қалаға оқуға жүргіземіз деп отырмыз. Зейнеп те көптен ауылын көрген жоқ, саған айта алмай жүрген шығар. Біз жүріс қамын істеп сол би ауылына бір барып қайталық. Басқа жұмыстарыңды жайлау үстінде тоқтата тұр.
— Әпеке, мен өзім де осыны ойлап, асығып қайтып едім. Онда жүріс қамын істетіңіз.
Әже мен әке келісімін естіген Шоқан қуанып сыртқа шықты.
Жүру қамы ұзаққа созылған жоқ. Екі үйден әзірленген екі пәуескені үш-үштен жегілген арнаулы жол аттары ала жөнелді. Шоқанды өз қасына отырғызған Айғаным күтуші әйелін ғана алып, Құсмұрыннан шығатын керуен жолына түсіп тартып берді. Зейнеп пәуескенің ішінде Жақып бастаған үш бала, және күтуші келіншек Қанипа бар. Ханым пәуескесіне ілесе Зейнеп пәуескесі де жорта жөнелді. Шыңғыс бастатқан салт аттылар тобы оннан аса адам болатын. Оның ішінде Қарауылдың қарынсау қарасы атанған шешен би Ықылас, Шыңғыстың ауылдас, үзеңгі серігінің бірі Сал, әңгімешіл Әжібай, әнші Нұрта, тағы басқа кісілер бар-ды. Шыңғыстың астындағы Мамеке ағасының үйінен сұратып мінген қарагер, иық қозғамайтын майда жорғасымен жылмия сызып келеді. Желе-жортып тобын жазбай ілескен нөкерлер ауылдан шығардағы сән-салтанаттарын бұзған жоқ. Алғашқы екпінімен жорта жөнелген пәуескелілер де жүйткіп барады. Ыстық түспей жетіп түстеніп, түс қайта жүрмек ауылдары Көлбастаудағы Күзембай болатын. Төре ауылынан салт атқа қысқа күндік жер болғанымен, одан бергі тоқтауды Шыңғыс лайықты көрмеген. Былтырдан бері бас қосқан жерде:
— Төре, біздің де есігіміз бен төріміз бар, атыңның басын біз жаққа да бір бұрсаңшы, — деген Күзембайдың өзін Шыңғыс осы жолы есіне сақтаған
Kuralai Jumash
Kuralai Jumashдәйексөз қалдырды7 ай бұрын
Қалың бозды, кер миық сары жазықта жайыла қонып отырған елдердің
b3781656353
b3781656353дәйексөз қалдырды7 ай бұрын
Біздің халқымыздың мекені шалқып тұрған ән мен күй, әсем жыр емес пе! — деп тоқтады.
b3781656353
b3781656353дәйексөз қалдырды7 ай бұрын
ырғы барып қайтқан сапарымыз Петербургтегі ұлықтарға қатты ұнаған. Соны әлі де толықтыра түсу үшін ана тау қырғызы, Ыстықкөл атырабын жете тексеріп танысуға экспедиция ұйымдастыруды ұсынған едім. Соны дұрыс деп тауып, маған толық билік беріп отыр. Оның үстіне мына бір қағазды қырғыздың Боранбай Бекмұрадов деген манабы жазады. Әрине, мен аударма арқылы аздап таныстым. Сіз өзіңіз де оқыңыз.оның да сұрайтыны — біздің Россия патшалығының қол астына қарап, көршілес ана сіздің Жетісу елімен бірге болғысы келетінін айтады. Сонымен бірге: «бізге сенім
Жасмина Досова
Жасмина Досовадәйексөз қалдырды8 ай бұрын
т аттылар келгенде, Етекбайдың үлкен баласы Назымбек бөлесі Шоқанды өзі қолтықтап атынан түсірді. Назымбек Шоқаннан ересек, сыпайы жеткіншек екен. Кісілерді ертіп үйге алып жүрді.

Шыңғыспен тізелесе отырған етжеңді Етекбайға Ықылас, Әжібай, Сал қол беріп амандасты. Назымбекпен қатар кірген Шоқан да айрықша сәлем беріп, Етекбайдың қолын алды.

— Ә, ханымның Шоқаны осы ғой, шырағым, бақытты бол, көп жаса, — деп Етекбай айрықша ықыласын айтты.

Сапырылған қымыз, сойылған мал. Бірін-бірі сағынып көрген апалы-сіңлілі би қыздары мәре-сәре болып, әңгіме думанға бөленуде. Шыңғыстар отырған Етекбай үйінде ел жайы, шаруа жайы өз болуда. Бір әредікте Етекбай ауылдарының жайлауы, қоныстары айналасы шоқ-шоқ қарағайлы әсем шоқылар боп келетін Зеренді көлінің келісті бітімі сөз болды.

— Көлімізге көздерің түсіп кеткен екен. Босат, біз қонамыз дегелі отырған жоқсыңдар ма? — деп тілмар Етек¬бай Әжібайға қарап күлді.

— Оныңыз рас, Етеке, «төренің көзі түсті дегенше, түйенің иесі кешті деп біл» деген сөз бар. Бұл — бір. Екіншіден, қоныс ауыссаңдар сөкеттігі бар ма, екеуіңіз бір айдыннан сұқсыр ілген сұңқарсыңдар, — деп Әжібай жайма-шуақ жүйріктікке салды.
Жасмина Досова
Жасмина Досовадәйексөз қалдырды8 ай бұрын
— Қарағым, неге асықтың, нағашың ауылы әлі алыста. Ауылдан шықпай жатып жалығып қалдың ба, жүрістен, жаным-ау, бұл қалай? — деп Айғаным Шоқанның басынан сипады.

— Жоқ, әже, жүрістен жалыққаным жоқ, мына құлынның енесіне жаным ашып тұр.

— Қарағым төре бала, сіздерге бұйырған құлынның арманы не! Қасқыр құлынын жеп те талай биені шырқыратып кетеді. Бұл қызыққа, құрметке сойылған құрмалдық қой, — деп Күзембайдың бәйбішесі масаттана күлді.

— Әне, Шоқанжан, ана шешеңнің айтқанын ұғып ал. Мал адам керегіне жаралады. Қызыққа ұстағанның қырсығы жоқ дейді. Қасқыр да жеп кететін құлын деп отыр, — деген Айғаным өзі Шоқанның әлгі бір балалық жан ашығыш ойын сейілткендей болды.
Жасмина Досова
Жасмина Досовадәйексөз қалдырды8 ай бұрын
жатқан құлынға Шоқанның жаны ашып кетті. Әсіресе құла биені аяды. Шоқан өз ауылында да қонаққа сойған құлынды көргені барды. Бірақ оларға мұндай мән бермейтін. Ондайда көбінесе ойынға алданып елең де етпейтін. Жақып болса:

— Өй, Шоқан, көрдің бе, ана құлынды бізге сояды, бүйрек жейміз, — деді. Шоқан оған алара бір қарап, қайта үйге беттеді, әжесіне келіп:

— Біз нағашым ауылына қашан жүреміз? — деді.

— Қарағым
Жасмина Досова
Жасмина Досовадәйексөз қалдырды8 ай бұрын
Дәрменсіз тыпырлап жатқан құлынға Шоқанның жаны ашып кетті. Әсіресе құла биені аяды. Шоқан өз ауылында да қонаққа сойған құлынды көргені барды. Бірақ оларға мұндай мән бермейтін. Ондайда көбінесе ойынға алданып елең де етпейтін. Жақып болса:

— Өй, Шоқан, көрдің бе, ана құлынды бізге сояды, бүйрек жейміз, — деді. Шоқан оған алара бір қарап, қайта үйге беттеді, әжесіне келіп:

— Біз нағашым ауылына қашан жүреміз? — деді.

— Қарағым, неге асықтың, нағашың ауылы әлі алыста.
Жасмина Досова
Жасмина Досовадәйексөз қалдырды8 ай бұрын
Дәрменсіз тыпырлап жатқан құлынға Шоқанның жаны ашып кетті.
Каламкас Бейсен
Каламкас Бейсендәйексөз қалдырды2 жыл бұрын
Әкем үлкен төренің ауылына кеткен.
b8961914100
b8961914100дәйексөз қалдырды2 жыл бұрын
мен тигізбеймін, өзім ертіп барам.
— Иә, апаң ұрсады, қорқам, — деп түйе ғып жасаған бір
b8961914100
b8961914100дәйексөз қалдырды2 жыл бұрын
Шоқан құнанын тоқтатып, қайта бұрылып келгенде, Мысық кейін шегініп:
Ерасыл Шанкашев
Ерасыл Шанкашевдәйексөз қалдырды3 жыл бұрын
Қосқималы атанған Құсмұрын адырының солтүстігіндегі төре аулының күзеу құдығы күзгі малға шөбі шүйгін құйқалы қоныс. Бір жағы Құсмұрын саласына жалғасатын бетегелі кең тепсең: екінші жағы жағалай көктарлаулы қара отты ащылауыт ой. Төре ауылының бұл күзегін ұшқан құс, жүгірген аң болмаса, салт атты кісі баспайды. Қыста қылаң елсіз болып қар басса, жазда жалғыз үй күзетші отырады. Осы күзетшінің қара
Ерасыл Шанкашев
Ерасыл Шанкашевдәйексөз қалдырды3 жыл бұрын
Қосқималы атанған Құсмұрын адырының солтүстігіндегі төре аулының күзеу құдығы күзгі малға шөбі шүйгін құйқалы қоныс. Бір жағы Құсмұрын саласына
fb2epub
Файлдарды осы жерге салыңыз, бір әрекетте 5 кітаптан асыруға болмайды